Nguồn thức ăn xanh tự nhiên tốt nhất cho bò sữa

Nguồn thức ăn xanh tốt nhất cho bò sữa là sự kết hợp giữa cỏ hòa thảo năng suất cao (cỏ voi và các giống lai như VA06, cỏ Mombasa, cỏ Mulato), cây ngô thu cả cây để ăn tươi hoặc ủ chua, và cây họ đậu giàu đạm (keo dậu, đậu stylo, đậu Ba Lá ở vùng mát). Không có loại cỏ nào "tốt nhất" một mình: bò cho sữa đều và khỏe khi được ăn cỏ đúng tuổi cắt, đủ lượng quanh năm và phối hợp hợp lý với thức ăn tinh. Bài viết giúp người nuôi bò sữa quy mô hộ và trang trại nhỏ chọn, trồng và sử dụng thức ăn xanh hiệu quả.

Vai trò của thức ăn xanh trong khẩu phần bò sữa

Bò là loài nhai lại. Dạ cỏ chứa hàng tỷ vi sinh vật lên men chất xơ thành axit béo bay hơi, nguồn năng lượng chính của bò, đồng thời tạo ra đạm vi sinh vật. Thức ăn xanh và thức ăn thô cung cấp chất xơ để dạ cỏ hoạt động, kích thích nhai lại, tiết nước bọt trung hòa axit, và góp phần quan trọng vào tỷ lệ mỡ sữa. Khẩu phần quá ít xơ, quá nhiều cám dễ dẫn tới axit dạ cỏ, chướng hơi, viêm móng và giảm mỡ sữa.

Ngoài ra, cỏ tươi chứa nhiều tiền chất vitamin A và vitamin E, giúp bò sinh sản tốt và sữa có màu, mùi tự nhiên.

So sánh các nguồn thức ăn xanh phổ biến

Cắt cỏ đúng tuổi: yếu tố quyết định chất lượng

Cùng một loại cỏ, giá trị dinh dưỡng thay đổi rất nhiều theo tuổi cắt. Cỏ non nhiều nước, nhiều đạm nhưng năng suất thấp; cỏ già năng suất cao nhưng thân xơ cứng, bò ăn ít và tiêu hóa kém. Với cỏ voi và các giống lai, người nuôi thường cắt khi cây cao khoảng ngang ngực đến đầu người, trước khi thân hóa gỗ; thời gian giữa hai lứa cắt ngắn hơn vào mùa mưa và dài hơn vào mùa khô. Quan sát đơn giản: nếu bò để thừa nhiều phần thân trong máng, cỏ đang được cắt quá già.

Sau khi cắt nên thái ngắn vài centimet để bò ăn hết, ít lựa chọn, đặc biệt với cỏ voi thân to. Không để cỏ cắt chất đống qua đêm bị ủ nóng, vàng úa.

Phối hợp thức ăn xanh với thức ăn khác

Một khẩu phần bò sữa điển hình gồm thức ăn xanh và thô làm nền, thức ăn tinh (cám hỗn hợp, ngô, bã bia, bã đậu) tùy theo sản lượng sữa, cộng với khoáng và muối. Một số nguyên tắc:

• Cho bò ăn thức ăn thô trước, thức ăn tinh sau, hoặc trộn đều thành khẩu phần hỗn hợp (TMR) nếu có máy trộn.
• Bò cho nhiều sữa cần nhiều thức ăn tinh hơn, nhưng phải tăng từ từ.
• Khi cỏ chủ yếu là hòa thảo, nên bổ sung cây họ đậu hoặc thức ăn giàu đạm để cân đối.
• Treo đá liếm khoáng hoặc bổ sung khoáng hỗn hợp; vai trò của khoáng vi lượng được phân tích trong bài khoáng vi lượng đối với gia súc.

Dự trữ thức ăn xanh cho mùa khô

Ủ chua

Ủ chua là cách giữ thức ăn xanh phổ biến nhất. Cây ngô thu lúc hạt ở giai đoạn chín sáp hoặc cỏ được cắt đúng tuổi, phơi héo bớt nước nếu quá ướt, thái ngắn, nén thật chặt trong hố ủ, bể xi măng hoặc túi nilon chuyên dụng, rồi đậy kín không cho không khí lọt vào. Có thể bổ sung rỉ mật hoặc men ủ để quá trình lên men diễn ra tốt. Thức ăn ủ đạt có màu vàng xanh, mùi chua thơm; thức ăn ủ hỏng có mùi thối, màu đen hoặc mốc trắng thì loại bỏ.

Cỏ khô

Ở vùng có nắng tốt, có thể phơi cỏ khô dự trữ. Cỏ phải khô đều trước khi đóng bó, kho thoáng, tránh mưa dột để không bị mốc.

Xử lý rơm

Rơm là nguồn thô rẻ, sau khi xử lý (ủ với urê theo đúng hướng dẫn kỹ thuật) giá trị dinh dưỡng và độ mềm tăng lên. Không cho bò ăn rơm mốc.

Trồng và quản lý đồng cỏ

Đồng cỏ năng suất cần được bón phân, tưới nước vào mùa khô và dặm lại những khóm chết. Phân bò sau khi ủ hoai là nguồn phân bón quý cho đồng cỏ, đồng thời giúp xử lý chất thải chuồng trại; cách làm được trình bày trong bài quản lý chất thải nông trại. Mô hình khép kín kiểu này cũng là tinh thần của mô hình nông trại V.A.C.

Diện tích cỏ cần cho mỗi con bò phụ thuộc giống cỏ, độ màu mỡ của đất và khả năng tưới. Cách ước lượng thực tế là theo dõi lượng cỏ thu được mỗi lứa cắt so với lượng bò ăn mỗi ngày, rồi mở rộng diện tích hoặc tăng thâm canh nếu thiếu.

Những lưu ý an toàn khi cho bò ăn thức ăn xanh

• Cỏ non sau mưa, cây họ đậu tươi ăn quá nhiều có thể gây chướng hơi; nên cho bò ăn rơm khô trước.
• Cỏ vừa phun thuốc bảo vệ thực vật hoặc cỏ ven đường nhiều khói bụi không nên cắt cho bò.
• Lá sắn tươi, một số cây lạ có thể gây ngộ độc; chỉ dùng thức ăn quen thuộc đã biết cách xử lý.
• Thay đổi khẩu phần (từ cỏ tươi sang cỏ ủ chua hoặc ngược lại) nên làm dần trong khoảng một tuần.

Bò được ăn đủ thức ăn xanh chất lượng sẽ khỏe, nhai lại đều và cho sữa ổn định. Đầu tư vào đồng cỏ và kho ủ chua thường là khoản đầu tư hiệu quả nhất với hộ nuôi bò sữa.