Dự trữ thức ăn mùa đông cho trâu bò: ủ rơm urê và ủ chua

Cách rẻ nhất để trâu bò không đói trong mùa đông là biến rơm và thân ngô sẵn có thành thức ăn tốt hơn: ủ rơm với urê (khoảng 4-6 kg urê cho 100 kg rơm khô) và ủ chua thân ngô hoặc cỏ voi trong túi, thùng hay hố kín. Hai cách này giúp rơm dễ tiêu hơn, giàu đạm hơn và để được vài tháng. Dưới đây là công thức, cách tính lượng cần dự trữ và những lỗi khiến cả mẻ ủ hỏng.

Vì sao phải chuẩn bị từ tháng 11

Từ cuối tháng 10/2026, nhiều xã vùng cao đã bắt đầu gom rơm, trồng ngô dày và trồng cỏ để dự trữ cho trâu bò, theo Báo Lào Cai. Lý do đơn giản: khi rét về, cỏ ngoài bãi gần như ngừng mọc, còn trâu bò phải nhốt chuồng nhiều ngày. Rơm khô để nguyên thì nghèo đạm, bò ăn ít và tiêu hóa kém. Nếu ủ trước vài tuần, đến lúc cần là có sẵn.

Thời điểm ủ cũng quan trọng vì nhiệt độ quyết định tốc độ phản ứng. Ủ khi trời còn ấm sẽ nhanh xong hơn ủ giữa những ngày rét hại.

Ủ rơm với urê: công thức và thời gian

Tài liệu kỹ thuật của FAO cho biết lượng urê tối ưu là 4-6 kg cho 100 kg chất khô của rơm, khuyến nghị thực hành là 5 kg. Lượng nước khoảng 40-80 lít cho 100 kg rơm, sao cho độ ẩm cuối cùng nằm trong khoảng 30-50%. Urê gặp nước và men urease (có sẵn trong đất, phân, nước tiểu) sẽ sinh ra amoniac, làm mềm vách tế bào rơm và bổ sung nitơ.

Các bước làm

1. Chọn rơm khô, không mốc. Rơm ướt hoặc đã mục dễ thối đáy đống ủ.
2. Hòa urê vào nước sạch cho tan hết.
3. Rải rơm thành từng lớp, tưới dung dịch đều lên mỗi lớp, đảo trộn rồi nén chặt.
4. Phủ kín bằng nilon hoặc cho vào túi lớn buộc miệng. Mẻ ủ càng nhỏ thì càng cần kín.
5. Để đủ thời gian rồi mới mở cho ăn.

Ủ bao lâu thì dùng được?

FAO giải thích tốc độ phản ứng tăng gấp đôi khi nhiệt độ tăng 10°C và giảm một nửa khi nhiệt độ giảm 10°C, nên mẻ ủ ở vùng núi phía Bắc giữa tháng 12 cần lâu hơn mẻ ủ ở đồng bằng.

Ủ xong được gì?

Theo số liệu trung bình FAO tổng hợp, rơm ủ urê có protein thô khoảng 9% chất khô so với 4% ở rơm chưa xử lý, độ tiêu hóa ước tính 47,9% so với 37,1%. Lượng ăn vào của gia súc tăng khoảng 25-50%. Nói cách khác, cùng một đống rơm, bò ăn được nhiều hơn và hấp thu tốt hơn.

Ủ chua thân ngô và cỏ voi

Ủ chua là lên men trong điều kiện yếm khí, không có không khí, để giữ thức ăn xanh lâu ngày. Ở Thái Nguyên, mô hình vỗ béo bò do Trung tâm Khuyến nông và Môi trường tỉnh thực hiện dùng ngô lai trồng làm sinh khối, thu hoạch sau 75-85 ngày, rồi chế biến thành thức ăn tươi và thức ăn ủ chua để dự trữ, theo Báo Nhân Dân tháng 6/2026. Năng suất ngô sinh khối ở mô hình này đạt 51,7 tấn/ha.

Với hộ nhỏ, có thể ủ trong túi nilon dày, thùng phuy nhựa hoặc hố lót bạt:

• Băm thân ngô, cỏ voi thành đoạn ngắn để dễ nén.
• Nếu cỏ quá tươi, phơi héo một nắng cho bớt nước. Nắm một nắm thấy nước rỉ qua kẽ tay là còn quá ướt.
• Có thể rắc thêm một ít cám gạo hoặc rỉ mật giữa các lớp để men lactic có thức ăn khởi động.
• Nén thật chặt từng lớp, đẩy hết không khí, buộc hoặc đậy kín.
• Sau vài tuần, mở ra thấy màu vàng xanh, mùi chua nhẹ dễ chịu là đạt. Mùi thối, nhớt, có mốc trắng hoặc đen thì bỏ phần đó.

Khi lấy ra, chỉ mở một phần và đậy lại ngay, vì không khí lọt vào làm thức ăn nhanh hỏng.

Tính lượng cần dự trữ cho cả mùa

FAO ước bò ăn khoảng 2 kg chất khô cho mỗi 100 kg thể trọng mỗi ngày; một con 300 kg cần chừng 6 kg chất khô. Tài liệu này cũng đưa ví dụ: hai con bò 300 kg trong 21 ngày cần khoảng 250 kg rơm khô đã xử lý.

Áp dụng cho hộ có 3 con bò 250 kg, mỗi ngày cần khoảng 15 kg chất khô. Nếu dự kiến 45 ngày nhốt chuồng, tổng cộng gần 700 kg chất khô. Hộ có thể chia ra: một nửa là rơm ủ urê, phần còn lại là thân ngô ủ chua, cỏ khô và cỏ tươi cắt về khi trời ấm. Lưu ý thức ăn ủ chua chứa nhiều nước, nên khối lượng thực tế phải nhiều hơn số chất khô tính ra.

Bảo quản bao cám, rơm khô và các nguyên liệu khác cũng cần chống ẩm; bài bảo quản bao cám tránh ẩm mốc có những mẹo áp dụng được cho kho rơm.

Cho ăn thế nào để an toàn

Urê là phân đạm, dùng sai sẽ gây ngộ độc. Vài nguyên tắc nên nhớ:

• Không cho trâu bò ăn urê trực tiếp hoặc uống nước có hòa urê.
• Mở rơm ủ, lấy ra trải mỏng cho bay bớt mùi amoniac rồi mới cho ăn.
• Tập ăn dần trong 5-7 ngày, từ ít đến nhiều, xen với cỏ xanh và rơm khô thường.
• Không cho bê nghé còn bú, chưa phát triển dạ cỏ, ăn rơm ủ urê.
• Thấy con vật run, chảy dãi, đi loạng choạng sau khi ăn, ngừng cho ăn và gọi thú y ngay.

Thức ăn ủ chua nên cho ăn kèm cỏ khô hoặc rơm để cân bằng độ chua trong dạ cỏ. Bò sữa đặc biệt nhạy với thay đổi khẩu phần, vì vậy hộ nuôi bò sữa có thể tham khảo thêm bài về nguồn thức ăn xanh cho bò sữa để phối hợp.

Lỗi hay làm hỏng mẻ ủ

1. Tưới quá nhiều nước: FAO cảnh báo nước thừa gây rửa trôi, thối đáy, nấm mốc và có nguy cơ ngộ độc cho gia súc.
2. Dùng rơm đã ẩm mốc từ trước.
3. Nén không chặt, còn túi khí bên trong.
4. Đậy hở hoặc để chuột cắn thủng túi.
5. Mở mẻ ủ quá sớm khi trời lạnh, rơm chưa mềm và mùi amoniac còn rất nồng.

FAO ghi nhận một gia đình bốn người có thể xử lý khoảng một tấn rơm trong bốn giờ. Một buổi lao động như vậy đổi lại được nguồn thức ăn đủ cho đàn bò nhỏ trong nhiều tuần rét.