Kỹ thuật quản lý nguồn chất thải nông trại bảo vệ môi trường

Quản lý chất thải nông trại hiệu quả là thu gom phân và nước thải ngay tại nguồn, tách phần rắn khỏi phần lỏng, xử lý từng phần bằng phương pháp phù hợp (ủ phân compost, hầm biogas, ao lắng, đệm lót sinh học) và đưa sản phẩm sau xử lý quay lại phục vụ trồng trọt. Làm tốt, trại giảm mùi hôi, ruồi muỗi, giảm nguy cơ dịch bệnh, tránh tranh chấp với hàng xóm và tuân thủ quy định bảo vệ môi trường trong chăn nuôi, đồng thời có thêm nguồn phân bón, khí đốt. Bài viết đi qua các giải pháp phù hợp cho trang trại vừa và nhỏ.

Chất thải nông trại gồm những gì

• Phân rắn: phân heo, phân bò, phân gà kèm chất độn.
• Nước thải: nước tiểu, nước rửa chuồng, nước tắm heo.
• Khí thải: amoniac, hydro sunfua, khí metan sinh ra từ phân phân hủy.
• Xác vật nuôi chết, nhau thai.
• Rác thải khác: bao bì cám, vỏ chai lọ thuốc thú y, kim tiêm, bao bì thuốc sát trùng.

Mỗi loại cần cách xử lý riêng. Gom chung tất cả vào một hố là nguyên nhân phổ biến khiến hệ thống quá tải, bốc mùi và tràn ra môi trường.

Giảm lượng chất thải ngay từ đầu

Cách rẻ nhất để xử lý chất thải là tạo ra ít chất thải hơn:

1. Dọn phân khô trước khi rửa chuồng: cào, hốt phân rắn ra trước, sau đó mới dùng nước. Cách này giảm đáng kể lượng nước thải và tải lượng ô nhiễm.
2. Hạn chế tắm heo, rửa chuồng quá nhiều nước; dùng vòi áp lực cao để tiết kiệm nước.
3. Sửa núm uống rò rỉ: nước rò là nguồn nước thải "vô hình".
4. Khẩu phần cân đối: thức ăn được tiêu hóa tốt sẽ giảm lượng chất dinh dưỡng thải ra phân; xem bài nâng cao hiệu suất tiêu hóa vật nuôi.
5. Tách nước mưa: mái chuồng có máng xối dẫn nước mưa đi riêng, không cho chảy vào hệ thống nước thải.

Xử lý phân rắn bằng ủ compost

Ủ phân là cách đơn giản, phù hợp với mọi quy mô. Phân được trộn với vật liệu giàu carbon (rơm rạ, mùn cưa, trấu, lá khô) để cân bằng độ ẩm và tỷ lệ dinh dưỡng, bổ sung chế phẩm vi sinh, đánh thành đống hoặc ủ trong nhà ủ có mái che. Trong quá trình ủ, nhiệt độ trong đống tăng cao giúp tiêu diệt phần lớn mầm bệnh, trứng giun sán và hạt cỏ dại. Đảo trộn định kỳ để cung cấp oxy. Phân ủ hoai có màu nâu sẫm, tơi xốp, không còn mùi hôi, dùng bón cây rất tốt.

Ở quy mô gia đình, nguyên lý ủ này tương tự như ủ rác bếp; nếu bạn quan tâm tới việc giảm lãng phí thực phẩm trong gia đình, phần thức ăn thừa không dùng được cũng có thể đưa vào đống ủ cùng phân để thành phân bón.

Hầm biogas cho nước thải và phân lỏng

Hầm biogas phân hủy chất hữu cơ trong điều kiện kín khí, tạo ra khí sinh học dùng đun nấu, chạy máy phát điện hoặc sưởi ấm. Ưu điểm là giảm mùi, giảm ô nhiễm và có năng lượng. Để biogas vận hành tốt:

• Thiết kế dung tích phù hợp với số đầu vật nuôi và lượng nước thải. Hầm quá nhỏ so với lượng nước đưa vào sẽ bị "rửa trôi", xử lý không kịp.
• Không cho nước thải chứa thuốc sát trùng đậm đặc, kháng sinh liều cao vào hầm vì diệt vi sinh vật.
• Không để rác, nilon, cát sỏi vào hầm.
• Nước sau biogas vẫn còn ô nhiễm, cần qua ao lắng, ao sinh học trước khi dùng tưới hoặc thải ra.
• Kiểm tra rò rỉ khí, có van an toàn, không để lửa gần ống dẫn.

Ao lắng và ao sinh học

Nước thải sau biogas hoặc sau khi tách phân được dẫn qua hệ thống ao nối tiếp: ao lắng giữ cặn, ao sinh học có bèo, cây thủy sinh hấp thu chất dinh dưỡng, sau đó nước có thể dùng tưới cây (theo hướng dẫn kỹ thuật, tránh tưới trực tiếp lên rau ăn sống). Ao cần có bờ cao chống tràn khi mưa lớn, cách xa giếng nước sinh hoạt.

Đệm lót sinh học: xử lý ngay trong chuồng

Với gà, heo quy mô nhỏ, đệm lót sinh học cho phép phân được vi sinh vật phân giải ngay trên nền chuồng, gần như không phát sinh nước thải. Kỹ thuật làm và duy trì đệm được trình bày trong bài ứng dụng đệm lót sinh học giảm mùi hôi. Đệm sau khi hết chu kỳ sử dụng là nguồn phân bón hữu cơ tốt.

Xử lý xác vật nuôi chết

Xác vật nuôi là nguồn lây bệnh nguy hiểm nếu vứt ra sông, ra đồng. Tùy quy mô và nguyên nhân chết:

• Chôn lấp ở hố riêng, xa nguồn nước, có lớp vôi bột, lấp đất đủ dày.
• Ủ xác trong hố ủ có chế phẩm vi sinh và vật liệu carbon (với gia cầm).
• Lò đốt chuyên dụng ở trang trại lớn.
• Khi chết do dịch bệnh nguy hiểm, phải báo thú y và xử lý theo hướng dẫn của cơ quan chức năng.

Rác thải thú y và bao bì

Kim tiêm, lọ vắc xin, chai thuốc phải được thu gom riêng vào thùng cứng có nắp, không vứt lẫn rác sinh hoạt. Bao bì thuốc sát trùng, thuốc diệt chuột cần được thu gom theo hướng dẫn của địa phương. Bao cám sạch có thể tái sử dụng cho mục đích khác ngoài chuồng.

Khép kín vòng tuần hoàn dinh dưỡng

Chất thải chăn nuôi được xử lý đúng sẽ trở thành tài nguyên: phân compost bón đồng cỏ, cây ăn quả; nước sau xử lý tưới cây; khí biogas đun nấu. Đây chính là tinh thần của mô hình nông trại V.A.C, nơi chăn nuôi, trồng trọt và ao cá hỗ trợ nhau. Với trại bò, phân ủ bón cho đồng cỏ giúp giảm chi phí thức ăn xanh, như nói trong bài nguồn thức ăn xanh cho bò sữa.