Cách nâng cao hiệu suất tiêu hóa thức ăn của vật nuôi

Nâng cao hiệu suất tiêu hóa nghĩa là giúp vật nuôi hấp thu được nhiều dinh dưỡng hơn từ cùng một lượng thức ăn, nhờ đó lớn nhanh hơn hoặc cho nhiều sữa, trứng hơn mà không tốn thêm cám. Những cách hiệu quả nhất thường rất cơ bản: chế biến thức ăn phù hợp với loài, cho ăn đúng giờ, đổi khẩu phần từ từ, giữ hệ vi sinh đường ruột ổn định, tẩy ký sinh trùng định kỳ và đảm bảo nước sạch. Bài viết đi qua từng nhóm giải pháp và cách nhận biết chúng có tác dụng hay không.

Hiệu suất tiêu hóa được thể hiện ở đâu

Người chăn nuôi thường đo bằng hệ số chuyển hóa thức ăn (FCR): cần bao nhiêu kg thức ăn để vật nuôi tăng 1 kg khối lượng. FCR càng thấp, thức ăn càng được tận dụng tốt. Ngoài con số này, bạn có thể quan sát trực tiếp:

• Phân có còn lẫn nhiều hạt ngô, mảnh cám chưa tiêu hay không.
• Phân có thành khuôn, mùi không quá nặng.
• Con vật ăn hết khẩu phần trong thời gian hợp lý, không bỏ bữa.
• Tốc độ tăng trọng đều giữa các con trong đàn.

Khi phân lỏng, nhiều thức ăn thừa, đàn lớn không đều, đó là dấu hiệu hệ tiêu hóa đang làm việc kém hiệu quả.

Hiểu hệ tiêu hóa của từng nhóm vật nuôi

Không có một công thức chung vì mỗi loài tiêu hóa theo cách khác nhau:

Chế biến thức ăn để dễ tiêu hơn

Nghiền đúng độ mịn

Với heo, ngô và các loại hạt được nghiền nhỏ hơn sẽ có diện tích tiếp xúc với men tiêu hóa lớn hơn. Tuy vậy nghiền quá mịn có thể gây bụi và tăng nguy cơ loét dạ dày ở heo. Với gà, cám dạng mảnh hoặc viên thường tốt hơn bột mịn vì gà ăn đều và ít rơi vãi.

Ép viên và nấu chín

Quá trình ép viên dùng hơi nước và nhiệt giúp hồ hóa một phần tinh bột, làm thức ăn dễ tiêu và hạn chế gà, heo kén ăn. Các loại đậu sống chứa chất kháng dinh dưỡng, cần được xử lý nhiệt (rang, ép đùn) trước khi đưa vào khẩu phần.

Ủ lên men

Ủ thức ăn với men vi sinh (cám ủ men, thân cây ngô ủ chua cho bò) giúp phân giải một phần xơ và đạm, tăng độ ngon miệng. Điều kiện là ủ đúng kỹ thuật, kín khí, không để mốc. Thức ăn ủ hỏng có mùi thối, có nấm thì phải bỏ.

Cho ăn đúng cách quan trọng không kém thức ăn

1. Cố định giờ ăn: vật nuôi tiết dịch tiêu hóa theo nhịp. Cho ăn thất thường dễ gây ăn quá no rồi rối loạn tiêu hóa.
2. Chia nhỏ bữa cho con non và con vừa ốm dậy.
3. Đổi thức ăn từ từ trong khoảng một tuần, trộn tăng dần tỷ lệ loại mới.
4. Không để thức ăn thừa lâu trong máng, nhất là thức ăn ướt, vì dễ chua và nhiễm khuẩn.
5. Đủ chỗ ăn: máng chật khiến con yếu ăn không đủ, con khỏe ăn quá nhanh.

Máng ăn đặt đúng chiều cao và chia lượng đều giúp giảm rơi vãi đáng kể; bài sử dụng máng ăn tự động phân tích chi tiết hơn về khâu này.

Giữ hệ vi sinh đường ruột cân bằng

Đường ruột khỏe là nơi diễn ra phần lớn quá trình hấp thu. Một số nhóm chất bổ sung thường được dùng trong thức ăn chăn nuôi để hỗ trợ:

• Men vi sinh (probiotic): bổ sung vi khuẩn có lợi như Lactobacillus, Bacillus, giúp lấn át vi khuẩn gây hại.
• Prebiotic: chất xơ hòa tan nuôi vi khuẩn có lợi.
• Axit hữu cơ: giúp hạ pH dạ dày, đặc biệt hữu ích cho heo con sau cai sữa khi dạ dày chưa tiết đủ axit.
• Enzyme tiêu hóa như phytase, xylanase: giúp giải phóng phốt pho và phân giải xơ trong khẩu phần nhiều cám gạo, khô dầu.

Các sản phẩm này nên chọn loại có đăng ký lưu hành và dùng theo hướng dẫn. Chúng hỗ trợ chứ không cứu được một khẩu phần mất cân đối hay chuồng trại bẩn. Tình trạng đường ruột của vật nuôi có nhiều điểm tương đồng với con người; nếu tò mò, bạn có thể đọc thêm về mối liên hệ giữa thức ăn và sức khỏe đường ruột ở người.

Loại bỏ những thứ "ăn ké" dinh dưỡng

Giun sán và cầu trùng lấy đi dinh dưỡng và làm tổn thương niêm mạc ruột. Một đàn nhiễm giun có thể ăn nhiều mà vẫn gầy. Hãy xây dựng lịch tẩy giun, phòng cầu trùng theo hướng dẫn của cán bộ thú y địa phương, kết hợp vệ sinh nền chuồng để cắt vòng đời ký sinh trùng.

Độc tố nấm mốc trong cám hỏng cũng làm tổn thương gan, ruột và giảm hấp thu. Vì vậy bảo quản cám khô ráo là một phần của bài toán tiêu hóa. Những hậu quả khi dùng cám mốc, cám giả được nêu cụ thể trong bài tác hại của thức ăn chăn nuôi kém chất lượng.

Nước và môi trường chuồng nuôi

Thức ăn chỉ được tiêu hóa tốt khi vật nuôi uống đủ nước. Nước bẩn, nước nhiễm khuẩn là nguyên nhân phổ biến gây tiêu chảy. Bên cạnh đó, nhiệt độ quá nóng làm vật nuôi giảm ăn, còn lạnh ẩm khiến con non dễ đi phân lỏng. Chuồng thông thoáng, khô ráo, mật độ vừa phải giúp vật nuôi bớt stress, mà stress là yếu tố làm thay đổi hệ vi sinh đường ruột.

Đánh giá kết quả sau khi điều chỉnh

Mỗi lần thay đổi chỉ nên đổi một yếu tố, rồi theo dõi ít nhất hai tuần. Ghi lại lượng thức ăn, khối lượng cân mẫu một số con, tình trạng phân và tỷ lệ bệnh. Nếu FCR giảm và phân đẹp hơn, giữ thay đổi đó. Nếu không thấy khác biệt, quay lại kiểm tra từ khâu thức ăn, nước, ký sinh trùng và chuồng trại thay vì tiếp tục thêm chế phẩm.