Tác hại khi sử dụng thức ăn chăn nuôi kém chất lượng

Thức ăn chăn nuôi kém chất lượng gây hại trên nhiều mặt: vật nuôi chậm lớn, tốn thức ăn hơn, giảm đẻ, giảm sữa, sức đề kháng yếu nên dễ bệnh; cám nhiễm độc tố nấm mốc làm tổn thương gan, thận và hệ miễn dịch; cám trộn chất cấm hoặc kháng sinh không kiểm soát để lại tồn dư trong thịt, trứng, sữa, ảnh hưởng người tiêu dùng và có thể khiến trại bị xử phạt. Giá rẻ ban đầu thường bị đổi bằng chi phí lớn hơn về sau. Bài viết phân tích từng dạng thức ăn kém chất lượng, tác hại cụ thể và cách người nuôi tự bảo vệ.

Thế nào là thức ăn kém chất lượng

"Kém chất lượng" không chỉ là cám giả. Có ít nhất bốn nhóm cần phân biệt:

1. Thiếu dinh dưỡng so với nhãn: đạm, khoáng, axit amin thấp hơn công bố, dùng nguyên liệu rẻ thay thế.
2. Nhiễm độc tố, vi sinh vật: nguyên liệu mốc, cám bảo quản kém, nhiễm Salmonella hoặc vi khuẩn khác.
3. Chứa chất cấm hoặc chất không được phép: chất tạo nạc, kháng sinh trộn sẵn không đúng quy định, chất tạo màu không cho phép.
4. Không phù hợp đối tượng: cám đúng chất lượng nhưng dùng sai loài, sai giai đoạn, hoặc thức ăn thừa chưa xử lý.

Tác hại trực tiếp lên vật nuôi

Chậm lớn và tốn thức ăn

Khi đạm và năng lượng thấp hơn nhu cầu, vật nuôi ăn nhiều hơn mà vẫn lớn chậm, hệ số chuyển hóa thức ăn tăng. Kéo dài thời gian nuôi đồng nghĩa với thêm chi phí điện nước, nhân công, rủi ro bệnh. Tính trên mỗi kg thịt xuất bán, cám rẻ nhiều khi lại đắt hơn.

Giảm năng suất sinh sản

Gà đẻ thưa, vỏ mỏng; nái chậm động dục, đẻ ít con, con sinh ra yếu; bò sữa giảm sữa, khó thụ thai. Những tổn thất này không dễ nhận ra ngay vì diễn ra từ từ.

Nhiễm độc tố nấm mốc

Một số loại nấm mốc trên ngô, lạc, cám gạo sinh ra độc tố như aflatoxin, zearalenone, DON, fumonisin. Tùy loại và liều, độc tố có thể gây tổn thương gan, suy giảm miễn dịch (vật nuôi đáp ứng kém với vắc xin), rối loạn sinh sản, bỏ ăn, nôn. Độc tố bền với nhiệt nên không mất đi khi phơi hay nấu. Đây là lý do bảo quản cám là khâu quan trọng; bài bảo quản bao cám tránh ẩm mốc hướng dẫn chi tiết.

Bệnh tiêu hóa và nhiễm khuẩn

Thức ăn nhiễm khuẩn, thức ăn thừa ôi thiu gây tiêu chảy, viêm ruột. Đặc biệt, thức ăn thừa có nguồn gốc từ thịt heo chưa nấu chín là đường lây nguy hiểm của dịch tả lợn châu Phi; xem bài phòng ngừa dịch tả lợn châu Phi.

Tác hại tới người tiêu dùng và trại nuôi

Chất cấm trong chăn nuôi (như nhóm chất tạo nạc beta-agonist) đã bị cấm sử dụng tại Việt Nam vì nguy cơ với sức khỏe người ăn thịt. Kháng sinh dùng không kiểm soát để lại tồn dư và góp phần làm vi khuẩn kháng thuốc. Hậu quả với trại:

• Sản phẩm bị thương lái, lò mổ, chuỗi siêu thị từ chối khi kiểm tra.
• Bị xử phạt hành chính, thậm chí xử lý hình sự với hành vi sử dụng chất cấm.
• Mất uy tín, mất khách hàng lâu năm.
• Không thể tham gia chuỗi cung ứng sạch, hữu cơ hay xuất khẩu; những yêu cầu của chuỗi này được nói trong bài chọn cám organic cho chăn nuôi sạch.

Dấu hiệu nghi ngờ thức ăn kém chất lượng

Những dấu hiệu ở đàn cũng có thể do bệnh, nên cần kết hợp đánh giá. Bài dấu hiệu vật nuôi thiếu dinh dưỡng giúp phân biệt thêm.

Người nuôi tự bảo vệ như thế nào

• Mua của đại lý rõ ràng, có hóa đơn, có thể đổi trả bao lỗi.
• Đọc kỹ nhãn và chụp lại mỗi lô để đối chiếu, tương tự cách đọc nhãn thực phẩm của người. Nếu bạn quen đọc nhãn thực phẩm trong siêu thị, kỹ năng đó áp dụng được cho bao cám: xem thành phần, chỉ tiêu, hạn dùng.
• Lưu mẫu cám: giữ một túi nhỏ mỗi lô, ghi ngày, để gửi kiểm nghiệm khi có sự cố.
• Ghi chép năng suất để phát hiện sớm thay đổi sau khi đổi lô.
• Không tự ý trộn thuốc, chất kích thích theo lời mách bảo, dù được quảng cáo "giúp heo nạc nhanh".
• Tự trộn thì kiểm soát nguyên liệu: loại hạt mốc, nguyên liệu không rõ nguồn.

Tính đúng chi phí thức ăn

Nhiều người so sánh cám bằng giá mỗi bao. Cách tính hợp lý hơn là chi phí thức ăn cho mỗi kg tăng trọng, mỗi quả trứng hoặc mỗi lít sữa. Một bao cám đắt hơn nhưng giúp đàn lớn nhanh, ít bệnh, xuất chuồng sớm có thể mang lại lợi nhuận cao hơn bao cám rẻ. Hãy thử nghiệm song song trên hai ô chuồng và ghi chép đầy đủ trước khi quyết định đổi nhà cung cấp.

Khi nghi ngờ cám có vấn đề

Ngừng sử dụng lô nghi vấn, chuyển sang lô khác hoặc nhà cung cấp khác. Lưu bao, nhãn, mẫu cám và hóa đơn. Báo cho đại lý và nhà sản xuất, yêu cầu giải thích. Nếu đàn có biểu hiện ngộ độc hoặc bệnh, mời thú y địa phương kiểm tra. Có thể gửi mẫu đến các trung tâm kiểm nghiệm thức ăn chăn nuôi để phân tích chỉ tiêu dinh dưỡng và độc tố. Việc lưu đầy đủ chứng cứ giúp bạn đòi bồi thường hoặc phản ánh tới cơ quan quản lý khi cần.