Tầm quan trọng của nguồn nước sạch trong dinh dưỡng chăn nuôi

Nước sạch là dưỡng chất vật nuôi cần nhiều nhất và thiếu nhanh nhất. Vật nuôi có thể nhịn ăn vài ngày nhưng thiếu nước thì giảm ăn, giảm lớn, giảm đẻ gần như ngay lập tức, và nguồn nước bẩn là con đường lây nhiều bệnh tiêu hóa. Nước còn quyết định hiệu quả của thức ăn, thuốc và vắc xin pha qua nước uống. Bảo đảm đủ nước, nước sạch, nước mát và hệ thống cấp nước hoạt động tốt là nền tảng của mọi chương trình dinh dưỡng chăn nuôi.

Nước làm gì trong cơ thể vật nuôi

• Tiêu hóa và hấp thu: nước làm mềm thức ăn, là môi trường cho enzyme hoạt động và vận chuyển chất dinh dưỡng.
• Điều hòa thân nhiệt: vật nuôi thải nhiệt qua hô hấp, bay hơi; gà thở há miệng khi nóng là đang mất nước.
• Thải chất độc qua nước tiểu, phân.
• Tạo sản phẩm: sữa và trứng chứa phần lớn là nước. Bò sữa và gà đẻ có nhu cầu nước rất cao.

Lượng nước vật nuôi uống thường gấp nhiều lần lượng thức ăn khô, và tăng mạnh khi trời nóng. Khi lượng uống giảm, lượng ăn cũng giảm theo.

Dấu hiệu vật nuôi đang thiếu nước

1. Ăn ít hơn bình thường, máng cám còn nhiều.
2. Vật nuôi tụ tập quanh máng uống, tranh nhau uống.
3. Phân khô, cứng; nước tiểu sẫm màu.
4. Da mất đàn hồi, mắt trũng ở trường hợp nặng.
5. Gà giảm đẻ đột ngột, bò giảm sữa ngay trong ngày.

Nhiều khi nguyên nhân không phải thiếu nguồn nước mà do núm uống tắc, áp lực yếu, máng uống đặt sai chiều cao hoặc nước quá nóng khiến vật nuôi không muốn uống.

Thế nào là nước đạt yêu cầu cho chăn nuôi

Việt Nam có quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng nước dùng trong chăn nuôi, quy định các chỉ tiêu như độ pH, tổng chất rắn hòa tan, nitrat, nitrit, kim loại nặng và vi sinh vật (E. coli, coliform). Người nuôi không cần thuộc từng ngưỡng, nhưng nên hiểu các nhóm chỉ tiêu:

Cách chắc chắn nhất là lấy mẫu nước gửi phòng thí nghiệm kiểm tra ít nhất một lần khi bắt đầu sử dụng nguồn nước và định kỳ sau đó, nhất là sau mùa mưa lũ.

Xử lý nguồn nước tại trại

Nước giếng khoan

Thường có sắt, mangan. Có thể xử lý bằng giàn phun mưa (làm thoáng) kết hợp bể lắng, bể lọc cát. Sau đó khử trùng bằng chlorine với liều phù hợp.

Nước ao, hồ, sông

Nhiều chất hữu cơ và vi sinh vật. Cần lắng, lọc, sau đó khử trùng. Tránh lấy nước ở nguồn nhận nước thải từ chuồng trại.

Bồn chứa

Bồn đặt nơi râm mát hoặc có che chắn để nước không quá nóng vào mùa hè. Có nắp đậy chống bụi, lá cây, chim. Vệ sinh bồn định kỳ.

Vị trí giếng, bồn và hệ thống thoát nước thải cần được quy hoạch ngay từ đầu để nguồn nước không bị nhiễm từ khu chất thải; xem bài quản lý chất thải nông trại.

Đường ống và núm uống: nơi vi khuẩn hay trú ngụ

Ngay cả khi nước đầu nguồn sạch, đường ống có thể là nơi hình thành lớp màng sinh học (biofilm) chứa vi khuẩn, đặc biệt sau khi pha vitamin, đường, thuốc qua nước uống. Cần:

• Xả rửa đường ống giữa các lứa nuôi và sau mỗi đợt pha thuốc, vitamin.
• Dùng chất tẩy rửa đường ống phù hợp theo hướng dẫn, sau đó xả sạch trước khi cho vật nuôi uống.
• Kiểm tra từng núm uống: bấm thử xem nước chảy đủ không, có rò rỉ làm ướt nền không.
• Điều chỉnh chiều cao núm, máng uống theo độ tuổi vật nuôi.

Lịch vệ sinh đường ống nên đưa vào quy trình chung về tiêu độc khử trùng chuồng trại.

Nước và thuốc, vắc xin pha qua đường uống

Vắc xin sống pha nước uống (thường dùng cho gia cầm) rất dễ bị chlorine trong nước làm mất hiệu lực. Khi pha vắc xin, cần ngưng khử trùng nước trước đó theo hướng dẫn, có thể dùng chất ổn định vắc xin, và cho vật nuôi nhịn uống một thời gian ngắn để chúng uống hết dung dịch nhanh. Thuốc pha nước cũng bị ảnh hưởng bởi pH và độ cứng của nước. Đây là lý do nước tốt giúp chương trình tiêm phòng vắc xin đạt hiệu quả.

Bố trí điểm uống theo từng loài

Mỗi loài có cách uống khác nhau nên thiết bị cấp nước cũng khác:

• Heo quen dùng núm uống hoặc bát uống có van. Núm đặt quá cao hoặc quá thấp đều khiến heo uống khó, nước rơi vãi làm ướt nền. Heo con mới cai sữa cần được hướng dẫn làm quen với núm uống bằng cách bấm cho nước chảy vài lần.
• Gà dùng máng uống tròn (gà con) hoặc núm uống dạng nipple. Gà con trong giai đoạn úm cần nhiều điểm uống gần nguồn nhiệt để không phải đi xa.
• Vịt cần nước đủ sâu để nhúng mỏ làm sạch mũi, nhưng máng nên đặt ở chỗ thoát nước tốt để chuồng không bị lầy.
• Trâu bò uống lượng lớn trong thời gian ngắn, nên máng uống phải đủ rộng và tốc độ cấp nước đủ nhanh, đặc biệt sau khi vắt sữa.

Điểm uống nên bố trí xa máng ăn một khoảng vừa phải để cám không rơi vào nước, nhưng không quá xa khiến con yếu ngại đi.

Nước trong mùa nắng nóng

Khi trời nóng, nhu cầu nước tăng mạnh. Nước trong ống phơi nắng có thể nóng tới mức vật nuôi không muốn uống. Hãy che ống, chôn ống, xả bớt nước nóng đầu ống vào buổi trưa, bổ sung điện giải và đảm bảo đủ điểm uống để con yếu không bị lấn.